Wat is er aan de hand met de honingbij?

De imkers hebben alarm geslagen: hele bijenvolkeren gaan dood. Dat roept de vraag op wat de oorzaak is van deze ongekende sterfte. Twee gasten zijn uitgenodigd om hun ideeën daarover te geven: Frits Backer, onderzoeker bij de Stichting Natuur en Milieu, en Hijman van Dijk, een imker uit Ulvenhout die sinds zijn tiende bijen houdt en dus kan bogen op 67 jaar (!) praktijkervaring.

Van Dijk vertelt dat de bijen het steeds moeilijker krijgen in heel Europa en gooit er meteen een nieuw woord tegenaan: "Dat komt door de insleep van parasieten." Dieren, bacteriën en virussen die meereizen op lading die van ver komt dus. Zelf had Van Dijk zes volkeren staan. Afgelopen winter zijn er daar vier van dood gegaan. En dat is toch wel opmerkelijk, aldus de imker: "In ben in 1942 begonnen. Incidentele sterfte zie je wel vaker maar zoals nu... Eén keer eerder heb ik een massale sterfte gezien maar dat was in de hongerwinter, door voedselgebrek. Het bijenvoer bleek namaaksuiker te bevatten waar mijn familie zelf behoefte aan had. Toen was het pech voor de bijen."

Van Dijk meldt dat nu de meeste van zijn bijen verdwenen zijn. Enkele zitten dood in de raten maar de meeste zijn verzwakt verdwenen en komen niet meer terug. Imkers spreken van de 'verdwijnziekte' die de laatste jaren de kop opsteekt. En de oorzaak? Zoals gezegd de insleep, volgens Van Dijk. Vliegtuigen en scheepscontainers brengen onbekende prooidieren en parasieten in het land waar inheemse soorten geen verweer tegen hebben. Hijzelf heeft last van mijten en darmparasieten uit India.

Frits Backer nuanceert dit beeld enigszins. Merkwaardig genoeg blijken er net zoveel verklaringen te bestaan als wetenschappers. Hij houdt zelf geen bijen, maar somt vier mogelijke oorzaken op: parasieten (de varoamijt) en virussen door insleep zijn al genoemd. Maar pesticiden zijn ook verdacht. "Merkwaardig genoeg is een nieuwe generatie neonicotinoïden funest voor bijen, terwijl ze juist zijn ontworpen met het oog op het milieu."

Een derde verklaring is de opwarming van de aarde. Daardoor zien we meer bijen zich later voortplanten, in het najaar. Helaas staan er in september en oktober te weinig bloemen in bloei om voldoende stuifmeel (voedsel) te leveren. Tot slot is er de - omstreden - verklaring dat de wereld van de imkers vergrijst. Oude mensen worden onzorgvuldiger bij het schoonmaken, is de theorie.

Gratis zaad
Van Dijk is het daar uiteraard niet mee eens. Backer komt pas kijken, en bijenhouden gebeurt al sinds de Middeleeuwen. Backer wijst erop dat bijenhouden eigenlijk een vorm van veeteelt is. Na het rundvee vormt het zelfs de belangrijkste tak. De honingbij van de imker heeft gezorgd dat de wilde bij is uitgestorven...

Men is het niet eens over de gevolgen voor de landbouw. Zou het eigenlijk erg zijn als de bij verdween? Frits Backer noemt het 'jammer'. "Er gaat een miljard om in de Nederlandse economie door de bestuiving van bijen. Appeltelers, alle soorten fruit. Maar van de andere kant gebruiken veel telers hommels en geen bijen."

Van Dijk is somberder: "Een flink volk telt 50.000 individuele bijen. Direct bij de eerste bloesem zie je 30.000 bijen actief in de weer met het bestuiven. Er zijn proeven gedaan waarbij kersenbomen werden afgeschut met gaas zodat de bijen er niet bij konden. Er zat helemaal geen vrucht meer aan. Gewassen kunnen niet zonder bestuiving, dan leveren ze niets meer op."

Stichting Natuur en Milieu is inmiddels wel actie aan het voeren voor de honingbij. 40.000 zakjes met speciaal zaad van 11 soorten laatbloeiende bloemen moeten de Nederlandse tuinen meer geschikt maken voor de bij in het najaar. Backer heeft een flinke voorraad zakjes meegenomen die onder het publiek worden uitgedeeld. Voor dit seizoen is het te laat, besluit hij: je moet ze tussen eind juli en half augustus planten. Dat wordt dus 2010.

Meer informatie is te vinden op de websites www.bijensterfte.nl en www.bijenhelpdesk.nl. Verder kunt u hier een rapport (pdf, 256 KB) downloaden over de kansen van wilde bijen in een stedelijke omgeving.

Volgend artikel: De nieuwste wethouder van Tilburg

Hijman van Dijk