Hoe groener, hoe groter

Biodiversiteit in de Spoorzone

Waar denkt u aan bij natuur in de Spoorzone? Presentator Michel Jehae stelt in elk geval een open vraag aan het publiek dat op 28 mei naar gebouw 44 is gekomen. De discussie over biodiversiteit en groen trekt zo'n 50 à 60 bezoekers; ruwweg het gemiddelde van alle gelijksoortige debatten die Tilburg DebatStad heeft georganiseerd.

In totaal trok de Dag van de Spoorzone zo'n 3.000 bezoekers en dat stemt iedereen tevreden. Naast veel 'gewone' Tilburgers, van wie je vaak vermoedt dat ze zelf nog in d'n Atelier hebben gewerkt, trekt het evenement ook aspirant huizenkopers en mensen die gewoon nieuwsgierig zijn naar de verboden stad van Tilburg. Raadsleden zijn er ook te vinden en bij het Milieucafé-debat zit 'GroenLinks op de achterste rij', zoals Michel signaleert.

Sommige mensen denken primair aan 'gras'. Anderen benadrukken dat het belangrijk is om de bomen te behouden - anders hou je helemaal geen natuur over. Weer een ander wil de natuur vooral haar gang laten gaan: als stedenbouwkundigen zich ermee gaan bemoeien gaat het mis. "Dan krijg je verdwenen natuur - dat zag je ook bij het Bels lijntje. Toen de rails werd opgenomen en het fietspad aangelegd is ook veel biodiversiteit verdwenen."

Stadsbioloog Henk Moller Pillot kan prima uitleggen wat er nu al allemaal aan natuur te vinden is in het gebied langs het spoor. "Het staat allemaal prachtig beschreven in het boekje Tilburg, daar leeft meer daar je denkt, van de hand van Henk Kuiper," verklaart Moller Pillot. "De spoorzone past in het concept van de corridor. Een lange strook groen waardoor dieren en planten zich tot diep in stad kunnen verspreiden." De corridor is hier en daar breed maar kent ook flessenhalzen. En het station van Tilburg is een voorbeeld van het laatste.

Konijnen
Heel anders is de situatie op het voormalig Van Gend & Loos terrein: dat is uitgestrekt en breed. Zodoende kunnen allerlei planten en dieren zich daar handhaven. "Eigenlijk ontfermt niemand zich over het gebied," zegt Henk. "Onze Lieve Heer doet het beheer maar hij laat de konijnen het werk uitvoeren. Het resultaat is een prachtige plantengroei, van droogminnende soorten. Er is een heideachtig gebied ontstaan, midden in de stad. Maar je hebt ook stukjes waar water blijft staan, daar zie je mossen groeien op het oude rangeerterrein. De natuur neemt het weer in bezit en probeert er een natuurlijk bos van te maken. Je kunt slangenkruid en duizendguldenkruid vinden."

Niet veel mensen blijken op de hoogte van deze spontane natuurontwikkeling. De bioloog op leeftijd vindt dat niet vreemd. Ook over het behoud denkt hij genuanceerd: "De vraag is wat je met zo'n terrein wilt. Natuur in de stad dient in de eerste plaats voor mensen - die moeten de mogelijkheid hebben om natuur te beleven. Maar je moet gebieden wel een beetje zoneren. Sommige stukken minder toegankelijk maken. Stadsbewoners willen veel zien maar je kunt ze niet alles laten plattrappen."

Het publiek geeft als reactie dat men in elk geval geen nieuwe T-dome wil op het Van Gend & Loos terrein. Een verbindingszone met bomen en struiken, dát heeft Tilburg te weinig.

Kunst
De tweede gast is Jos Wilbrink van het Brabants Kenniscentrum voor Kunst en Cultuur, gevestigd aan de andere kant van het spoor. Hij heeft een plan gemaakt met als titel 'De Gelaagde Stad'. Eigenlijk is het een raamwerk over hoe kunst kan worden toegepast in de Spoorzone. "Het BKKC is primair een cultuurinstelling," licht Jos toe. "De gemeente heeft ons opdracht gegeven voor dit onderzoek."

Het plan onderscheidt drie thema's: Spelende stad, Groene stad, Verborgen stad. Wilbrink presenteert ongebruikelijke en nieuwe vormen en groentoepassingen. Bijvoorbeeld groene stroken boven maaiveld; verbindingen op 1 hoog, aansluitend op de perrons. Zo kun je een tweede route maken door bebouwd gebied. Dat dit geen luchtfietserij is bewijzen voorbeelden uit Parijs (de zogeheten Promenade Plantée) en de New Yorkse 'High Line', nota bene ontworpen door een Nederlandse hovenier.

"Dergelijke zaken kun je vanaf het begin in de planvorming meenemen," weet Wilbrink. Wat onmiddellijk leidt tot de Nederlandse vraag hoeveel geld zoiets kost. Wilbrink pareert dat het ook best iets mág kosten: "Je kunt het als gebiedsontwikkelaar maar één keer goed doen. Als je de kans nu laat lopen ben je hem voor misschien wel 100 jaar kwijt." Bovendien levert een dergelijke investering ook iets op. Een aangenaam verblijfsklimaat om in te wonen en te werken, om mee te beginnen. En je kunt experimenteel aan de slag zodat de biodiversiteit toeneemt.

Afknabbelen
Henk Moller Pillot is wel gecharmeerd van het idee: hij ziet zijn eigen corridor-idee terug. Een aaneengesloten zone van oost naar west, door hele stad heen. Met een dubbele functie. Mooi om te zien, dienend als stepping stones voor planten en dieren om zich te verplaatsen. Vooral vogels zoude daar goed van profiteren. "We hádden zo'n corridor in Tilburg," verzucht Henk. "Maar dan gebeurt er telkens iets. De Universiteit vervangt grasvelden door grote lappen plastic kunstgras. Er wordt een fietstunneltje gebouwd. Prorail zet schuttingen tegen treinspringers. De fraterstuin achter de Rooi Harten wordt ineens een stuk kleiner. Zo knabbelt de stad steeds een stukje van de natuur af. Van een corridor is nu nauwelijks nog sprake."

Michel vraagt zich af hoe het dan zit met de gemeentelijke nota Biodiversiteit. Tilburg moet toch weer aantrekkelijk worden voor vogels, insecten, vleermuizen en de gierzwaluw? Jos Wilbrink heeft er niets van teruggevonden in de plannen voor de Spoorzone. Terwijl de kansen voor het oprapen liggen. "Je kunt zelfs een Hortus Botanicus bouwen in een oud NS-gebouw met een glazen dak. Dat staat er nu al!" - hij wordt zowaar enthousiast. "Je kunt volkstuinen aanleggen voor de bewoners van Theresia! En hier, kunstenaar Jeff Coons heeft deze gigantische hond gemaakt, geheel bestaande uit natuurlijke materialen. Zo kan het kan ook."

Groene gevels
Wilbrink zoomt in op de hoek Spoorlaan-Besterdring, waar het Koepelgebouw staat. Een belangrijke toekomstige toegang van de Spoorzone die ook groen kan worden. Zo lok je voetgangers vanuit de Heuvel naar het zogeheten rangeerpark. Zonder de kunst te verloochenen: er is ruimte voor een openluchttheatertje. Of een ontmoetingsplek. Of een kiosk waar je kaartjes kunt kopen voor een culturele productie in de de Koepelhal.

Het idee van groen in de Spoorzone spreekt het publiek wel aan. Voor sommigen gaat het nog niet niet ver genoeg. Iemand op de tweede rij oppert dat ook gebouwen zelf groener kunnen worden. Groene daken zijn al vaker genoemd in Tilburg. Tegenwoordig denkt men ook aan gevelbeplanting. Niet een plantje in een uitgespaarde stoeptegel, maar een hele gevel bekleed met planten. Wilbrink beveelt beleidsmakers aan goed kennis te nemen van de website www.degroenestad.nl. Die bevat inspirerende voorbeelden uit de hele wereld. Bijvoorbeeld van de jonge Parijse architect Patrick Blanc.

Michel Jehae blijft met de vraag zitten waarom de gemeente niet zoveel lijkt te doen met alle ideeën. De maquette in het Deprez-gebouw oogt vooral wit. Hoe komt dat? Moller Pillot wijt het vooral aan (sluipende) processen. Als je niets doet wordt de corridor beetje bij beetje aangetast. Die tendens is blijvend. "Wat je dus moet doen is de bestemming vastleggen. Niet alleen de bouwblokken vastleggen, ook het groen. Een kwestie van durven kiezen." Henk oogst er een applaus mee. Wilbrink sluit zich hierbij aan. "Natuur en kunst zijn beide zwakke broeders. Ze moeten volwaardig en gelijkwaardig meedoen de ontwerpateliers. Van voren af aan, en tegelijk meedenken op hetzelfde niveau. Niet achteraf een beetje kijken waar je nog wat kan doen."

Dichterlijk intermezzo
Een mooi moment voor een onderbreking door Nick J. Swarth. De stadsdichter van 2005 tot 2007 is inderhaast ingevlogen omdat Tilburg Cowboy Hans d'Olivat verhinderd was. Swarth draagt op zijn geheel eigen wijze drie gedichten voor die gaan over de stad: 'Vertel,vertel', 'De terrassenkoning te rijk' en 'Sex en de City (Ballade van de voormalige Citybar)'.

"Ik dichtte eigenlijk maar zelden over groen," blikt hij terug. "Daarom gaan mijn gedichten over de stad die níet groen is en dus behoorlijk onaangenaam. Dit krijg je als je het groen weglaat."

'Nu kun je afspraken maken'
In het tweede deel van de discussie komen drie raadsleden aan boord. Veerle Slegers van de SP had ook mee willen doen maar bleek op hetzelfde tijdstip in een andere hal zélf een debat te organiseren over De Stijl. Wat vindt het trio Auke Blaauwbroek (fractievoorzitter PvdA), Mieke Heuvelmans (fractievoorzitter D66) en VVD-raadslid Jan Heijman van de groene potenties in Tilburgs grootste nog te ontwikkelen centrumlocatie?

Ze blijken enigszins op de hoogte van de stille revolutie die zich heeft voltrokken op het Van Gend & Loos terrein. Jan Heijman heeft foto's gezien. Hij vindt het een "groot en mooi gebied dat best een natuurgebied zou kunnen worden." Zeker nu de T-dome niet doorgaat en er toch geen plannen liggen. Voor de VVD kan het terrein daarom best natuurgebied worden - "maar wel tijdelijk".

Mieke Heuvelmans blijkt het gebied te kennen omdat ze bij Van Gend & Loos gewerkt heeft. Al hield ze toen niet alle plantjes en vogeltjes bij. Voor Auke Blaauwbroek is de natuurontwikkeling nieuws. Henk Moller Pillot is best bereid om een delegatie van de raad een keer rond te leiden: "Als ze door de heg willen kruipen."

Brevierlaantje
Auke verklaart zich voorstander om bestaand groen te handhaven en ook verder te ontwikkelen. Bijvoorbeeld het brevierlaantje van de Fraters van Tilburg is het behouden waard. Blaauwbroek herinnert er ook aan dat de PvdA zelf met ideeën is gekomen voor groene daken en hangende tuinen. Hij spreekt van prima plannen die echter ook gefinancierd moeten worden. Maar, weet de fractievoorzitter: "We zitten nu in de beginfase en dit houdt in dat we nu goede afspraken kunnen maken met projectontwikkelaars."

Mieke Heuvelmans ziet ook de unieke kans maar denkt meer in stedelijke concepten. "Je praat over een Spoorzone en het is dus niet de bedoeling om een natuurgebied te ontwikkelen. Je zit in binnenstedelijk gebied, dat moet levendig blijven. Wij vinden het belangrijk om natuur te combineren met een aangenaam verblijfsklimaat. Dat moet je zo praktisch mogelijk doen."

Jan Heijman ziet veel ideeën passeren die nog niet uitgediscussieerd zijn. "Mijn inzet is: een Spoorzone om in te wonen, werken en recreëren. Daarbij is groen uiteraard nodig. Een stadspark zou geweldig zijn, mits financieel haalbaar."

Veel vernietigd
Jos Wilbrink houdt zich aanbevolen om goede ideeën aan de gemeenteraad uit te leggen. Hij weet zeker dat de politiek meedraait met een goed plan. Moller Pillot is skeptischer en niet gerust.

"We moeten nú vastleggen dat er ook groen komt. Groen wordt voortdurend omgezet in rood [bebouwing], en nooit andersom! Ik heb de laatste vijf jaar niet anders gezien. Ik geloof niet dat er een stad is boven de 50.000 inwoners die zoveel groen heeft vernietigd als Tilburg," besluit Henk en hij krijgt een luid applaus.

De raadsleden laten alles op zich inwerken. Blaauwbroek voelt er wel voor om nu al afspraken te maken. Heuvelmans ziet kansen voor groen langs het spoor en bij parkeergarages, omdat je daar toch niet mag bouwen. En Heijman onderschrijft dat er veel vernietigd is: "Maar we vinden economische ontwikkeling ook belangrijk. Nu zijn we een balans aan het zoeken. Dat duurt even."

Waarmee we twee voorlopige conclusies kunnen trekken: Henk Moller Pillot kruipt binnenkort met een aantal raadsleden door de heg van het Van Gend & Loos terrein. En Jos Wilbrink gaan we terugzien in de raad.

Volgend artikel: Klimaatneutrale Spoorzone