Is de crisis goed voor het milieu?
(Column uitgesproken door prof.dr. Sjak Smulders, milieu-econoom aan de UvT)
Och, ú bent het vast al weer vergeten. U hebt uw spaargeld veilig op een duurzame bank. Maar het grootste deel van de financiële wereld kreeg een paar weken geleden een flinke klap, en de wereldeconomie dreigt in een recessie te raken. Economen mogen komen uitleggen hoe mensen zo stom konden zijn om zonder nadenken de hoogste rente of laagste hypotheeklast achterna te lopen. Nee, zelf hadden al die economen de fundamentele instabiliteit van het systeem allang doorzien en daarom niets verloren in het beursgeweld. ;-)
U staat vandaag de dag aan de kant van de economen. U belegt natuurlijk duurzaam, en banken die in duurzame projecten investeren blijken niet getroffen; groene beursfondsen doen het goed. Velen zullen u nu wel volgen en ook overstappen naar groen. Dan pakt deze crisis nog eens goed uit voor het milieu.
En misschien helpt de crisis wel veel directer het milieu vooruit. Minder groei betekent minder energieverbruik en dus minder uitstoot van broeikas gassen. Minder groei – minder verpakking, chemicaliën verbruik: dat lijkt me logisch. Als u al tegen groei was uit milieu oogpunt dan bent u voor crisis, want dat is groei in de achteruitversnelling.
Helaas,… zo simpel ligt het niet. Groei betekent meer productie, maar ook andere productie: eindelijk geld om consequent voor fair trade producten te kiezen, voor biologische producten, of – voor de ondernemers onder ons – voor de windmolen. Dus als de crisis onmiddellijk leidt tot grootschalige ontslagen in de auto-industrie, dan is dat slecht voor het milieu: ons wagenpark wordt alleen energiezuiniger als we oude benzineslurpers vervangen door nieuwe Japanse modellen.
Bovendien is dit niet zomaar een crisis met dalende productie. Dit keer hebben we een financiële crisis, waarbij banken het moeilijk hebben dus minder gemakkelijk investeringen willen of kunnen financieren. En milieuverbetering kan niet zonder investeringen, niet zonder innovatie en nadenken. Innovatie in de groene richting. Er is – al voordat de crisis de voorpagina’s haalde – daarom gepleit voor een “Green New Deal”, een grootschalig actieplan om miljarden te pompen in investeringsprojecten die energie besparen en het milieu besparen en tegelijkertijd nieuwe banen creëren om de economie erbovenop te helpen.
De idealen achter de Green New Deal zijn gemakkelijker geformuleerd dan uitgevoerd in een complexe maatschappij met tegengestelde belangen. Het probleem is niet dat er geen oplossingen voorhanden zijn. Het probleem is hoe de oplossingen voor iedereen voordelig te laten uitpakken. Economen raden aan om de kosten van vervuiling en de schaarste van het milieu in de prijzen tot uitdrukking te laten komen: subsidies en belastingen moeten het voor iedereen, van milieu-activist tot milieu-anti-ist, aantrekkelijk maken rekening te houden met het milieu. Maar belastingen en subsidies leiden tot lasten- en inkomensverschuivingen, en draagvlak hiervoor komt alleen bij een uitgebalanceerd pakket aan compensatiemaatregelen.
Een Green New Deal gaat daarom gegarandeerd spaaklopen: het zal uitdraaien op een een teleurstellend subsidieverdeelfeestje tussen sterke lobby's en gevestigde deelbelangen. Als het milieu alleen een instrument is om de economie erbovenop te helpen, dan zal het milieu zelf te gemakkelijk naar de achtergrond verdwijnen. Het milieu wordt er alleen beter van als structurele belangentegenstellingen worden opgeheven (tussen producenten en slachtoffers, huidige en toekomstige generaties).
Dan blijft er maar één hoop over… dat niet de economen maar de filosofen gelijk krijgen. In tijden van neergang kunnen filosofen hun verhaal kwijt dat neergang een gevolg is van een morele crisis waarin snelle winst en kortetermijndenken domineren ten koste van echt geluk. De financiële crisis maakt bewust en geeft aanleiding tot een morele herbezinning die gunstig uitpakt voor langetermijnwaarden als milieu en duurzaamheid. Hoera, de utopie is nabij!
Wie soms heeft gevreesd dat we een milieurampje nodig hebben om de aandacht naar het milieu te trekken en duurzame oplossingen af te dwingen, die kan nu gerust zijn. We zijn nu gezegend met een financiële crisis die de kortetermijndenkers afstraft en de langetermijndenkers aan de macht brengt. De vervuiler betaalt… En de vervuiler is nu de financiële markt die de maatschappij niet alleen met giftig financieel afval opzadelt, maar ook met kortetermijndenken.
Nu mag u kiezen wie weet waar we heen gaan: de econoom die met gezonde financiële prikkels het milieu wil helpen, in een tijd waarin het financiële systeem kwakkelt,… of de filosoof die uit de puinhoop de utopie vanzelf ziet oprijzen?
Had ik nu toch mijn spaargeld voor die Toyota Prius maar niet in IJsland weggezet.
Volgend artikel: Positief nieuws uit de natuur!
Foto’s: Wendy Presser