2017

Bas Eickhout: de lof van Brussel

Een rondje langs Europa

De hoofdgast van vanavond werd in Groesbeek geboren en woonde tot zijn achttiende jaar in Tilburg. Bas Eickhout (40) bezocht hier het Cobbenhagencollege voordat hij de wijde wereld in trok. Inmiddels heeft hij bijna acht jaar zitting in het Europees Parlement. De reputatie van dit dure instituut in Brussel wordt er niet beter op maar Eickhout opereert er zo effectief dat hij in 2014 een eretitel in de wacht sleepte. Dagblad Trouw zette hem toen op nummer 1 van zijn Duurzame 100, vanwege zijn daadkracht en invloed. De man blijkt een energieke prater en scherp debater.

Eickhout vertrok in 1994 uit Tilburg, toen het Milieucafé exact een jaar bestond. Hij verhuisde naar Utrecht en woont daar nog steeds. Toen hij in 2009 lid werd van het Europees Parlement, had hij veel jaren milieuonderzoek gedaan bij het RIVM. Waarom besloot de onderzoeker naar het EP te gaan?
"Hoe langer je onderzoek doet, hoe meer rapporten je ziet verdwijnen in de bureaula van politici," vertelt Bas. "Mensen maken dan wel de keus om oud en cynisch te worden, maar zelf vond ik het handiger om te proberen daadwerkelijk iets te veranderen. Voor milieubeleid is Brussel dan een hele logische plek."

Het parlement telt maar liefst 751 leden maar het echte werk wordt gedaan in vakcommissies. In de vakcommissie Milieu zitten 69 mensen. Formeel heeft ieder parlementslid stemrecht, maar het gebruik is dat fracties hun woordvoerder volgen omdat ze die vertrouwen.

Superbroeikasgas
Bas Eickhout houdt zich vooral bezig met klimaat en luchtkwaliteit. Zijn fraaiste wapenfeit is dat hij de man is van de zogeheten F-gassen. Deze 'gefluoreerde broeikasgassen' worden veel gebruikt in koelkasten, airco's en koelvrachtwagens. "In de jaren '60 waren vooral CFK's in gebruik, chloorfluorkoolwaterstoffen. Deze tasten de ozonlaag aan en daarom zijn ze uitgefaseerd; de nieuwe F-gassen zijn voor de ozonlaag veel beter. Maar toen bleken ze wel een gigantisch sterk broeikasgas. F-gassen kunnen tot 22.000 keer sterker zijn dan CO2." Reden waarom ze op de website van GroenLinks superbroeikasgassen genoemd worden.

Bas nuanceert wel: het molecuul is ongelooflijk sterk qua opwarming maar CO2 blijft het grootste probleem omdat daar veel meer van bestaat. "Maar als rapporteur wist ik te bereiken dat F-gassen worden uitgefaseerd. Eerst onderhandel je met het parlement, daarna met de individuele lidstaten. Zo ontstond een wetsvoorstel dat in 2014 wet werd. Het resultaat is dat in 2025, koelinstallaties geen F-gassen meer bevatten. Dit was reden om mij op nummer 1 in de Duurzame 100 te zetten."

Maar het europarlement houdt zich ook bezig met enorme problemen als de gloeilamp en de stofzuiger, werpt presentator Frans Post op.
"Dat commentaar gaf Frans Timmermans ook," weet Eickhout. "Toch is die nu eveneens aan het aan het bijleren. Bij stofzuigers is het verhaal simpel: die moeten gewoon energiezuiniger worden. Zuigkracht heeft namelijk niets te maken met energieverbruik."
"Natuurlijk zijn er wetten die je overdreven kunt vinden. Maar die bestaan overal, alleen als Brussel ze maakt heet het ineens regelzucht. Wat is nu zo erg aan die stofzuigerrichtlijn? Als je zeker weet dat het beter zuigt, waar zit dan de zorg? Deze wet faseert de energieslurpers uit per 2020. Waar het om gaat is dat daarmee een totale hoeveelheid CO2 wordt bespaard van vier kolencentrales. Maatregelen worden vaak lullig afgeschilderd maar opgeteld hebben ze wel effect op een markt van een half miljard mensen!"
"Bij de gloeilamp zie je daarnaast een bij-effect: innovatie wordt gestimuleerd. Wat maakt dat Europese bedrijven technologisch voorop gaan lopen. Dit is gewoon een goede ontwikkeling en helemaal geen regelzucht."

Versnelling
Michel Jehae wijst op een andere klimaatdeskundige, Jan Paul van Soest. Deze betoogde in het vorige Milieucafé dat 2 graden als limiet voor de opwarming van de aarde al niet meer haalbaar was. Hoe kijkt Bas hier tegenaan?
"In mijn beleving was hij vooral heel negatief over de ambitie van 1,5 graad. In mijn optiek is 2 graden haalbaar maar moeten we wel flink aan de bak. Wat je ziet is een confrontatie met de realiteit. Na Parijs vond iedereen het resultaat van de conferentie prachtig, maar bij de eerste concrete wet werd het ineens een beetje moeilijk. Feit is dat ons energiesysteem na 2040, nul procent CO2 mag uitstoten."

Als beleidsmaker ziet Eickhout een trend: veranderingen gaan traag, en ineens zie je dan toch een versnelling. "Iets dergelijks gebeurt nu in de energiesector. Laten we elkaar geen mietje noemen, die is in handen van een paar hele grote spelers. Nuon is nu Vattenfall, ons Essent is gewoon RWE. Bedrijven zijn overgenomen door energiereuzen die de verandering lang hebben tegengehouden. Totdat de prijs van duurzame energie zo hard daalde, dat de markt het nu ineens overneemt. Grote bedrijven komen er achter dat ze hebben zitten slapen, staan nu op omvallen en moeten met staatssteun overeind worden gehouden. In deze context gaat het ineens heel snel."

Sjoemeldiesels
Verzet vanuit de zittende macht speelt ook in de auto-industrie. Aanvankelijk werd de elektrische auto tegengewerkt. Sinds de komst van Tesla en het dieselschandaal versnelt de verduurzaming daar ook enorm. "De Europese auto-industrie heeft heel sterk ingezet op diesel. Bezien vanuit energie-efficiency had dat een zekere logica maar stikstofoxiden en fijnstof vormen bij diesel ook een massief probleem. De sector reed dus in een doodlopende straat. Kortzichtigheid zie je ook. Een betere filter zou leiden tot een 100 euro duurdere auto in de winkel. Daarom koos men voor creatief testen en sjoemelsoftware."

En het europarlement stond erbij en had niets in de gaten, werpt Frans Post op. Dat moet Eickhout toegeven. "Het probleem is, heel veel zaken zijn half Europees geregeld. Er is wel een interne markt, maar de toelating van auto's gebeurt per land. Een toelating in één land is namelijk voldoende voor heel Europa. Wat je dan ziet is gastvrij testen: Volkswagen wordt door de Duitsers toegelaten, Fiat door de Italianen, Peugeot door de Fransen. Formeel mag Europa daar niets tegen doen. We hebben botweg de macht niet om dat mechanisme te corrigeren."

"De politieke oplossing is volgens sommigen: minder macht voor Brussel. Dan blijf je dus afhankelijk van de Italiaanse autoriteiten! Als je dat wil, be my guest, stem vooral VVD... Zelf denk ik dat er juist meer en sterker Europees toezicht moet komen."

Europa stelt wel normen voor fijnstof. Is het de redder van de luchtkwaliteit? "Als je het Frans Timmermans vraagt, vermoedelijk wel," vermoedt Eickhout. "Maar de huidige normen liggen nog steeds hoger dan de WHO aanraadt. Dus 'hoeder' vind ik persoonlijk teveel gezegd."

Bureaucratie
Wie 'Europa' zegt, kan daar in één adem 'subsidies' aan toevoegen. Wat bij de lokale overheid opvalt is dat de procedure om ze aan te vragen zo omslachtig is. De verantwoordingsdruk is ook gigantisch. Tilburg zag om die reden af van een aanvraag voor verduurzaming van de woningvoorraad; de kosten zouden hoger uitvallen dan de opbrengst...
Eickhout geeft dit toe hoewel we Europa niet moeten zien als een subsidieautomaat. "Inderdaad gaat er veel geld naar de landbouw – 40 procent van het Europees budget. Daar moet bij gezegd worden: het is ook de enige sector die geen nationaal geld krijgt. Bij de auto-industrie is dit wel het geval."

De bureaucratische ballast gaat Bas niet verdedigen maar hij kan het wel verklaren. "Algemeen is er veel kritiek op misbruik van Europees geld. Om dat voor te zijn is een bureaucratisch systeem opgebouwd waarin zaken minutieus worden vastgelegd. Mogelijk is men daarin doorgeslagen maar zo is het wel ontstaan. Van de andere kant bekeken, het tegendeel kan ook niet de bedoeling zijn."

Tijd voor vragen uit de zaal. Arie Bijl [bestuurslid van het Minc Den Bosch, red] hekelt het Europese tradingsysteem voor emissierechten. "De prijs van CO2 is veel en veel te laag."
Het systeem van emissiehandel is een alternatief voor de CO2-belasting, legt Eickhout uit. "Belasting heffen zou heel logisch zijn maar is weer nationale wetgeving. In Europa krijg je dan te maken met 28 mogelijke veto's en dan gaat het dus niet lukken. Daarom is dit handelssysteem er gekomen, want dat valt onder de interne markt. Het europarlement werkt nu aan de periode na 2020. Ik verwacht dat de prijs geen 200 euro zal gaan worden, maar hij staat nu op 5 euro. Dus er is zeker winst te behalen."

Een dame vraagt hoe de delegatieleider tegen staatsman Trump aankijkt, en dan vooral diens invloed op het klimaatbeleid. Eickhout blijkt zowaar optimistisch. "Je zult zien: een aantal nieuwe partijen gaan hun rol opeisen. China is daarvan een voorbeeld. Niet alles in China is prettig maar op klimaatgebied voelen ze de druk en gaan ze zeker door."

Een ander punt in de VS is dat we verder moeten kijken dan Washington. Afzonderlijke staten hebben meer macht dan wij hier gewend zijn en Republikeinen zijn in het algemeen geen voorstander van Big Government en een sterk centraal gezag. In staten zoals Californië gebeurt veel en die zullen hun klimaatbeleid handhaven. Uiteindelijk kan de toekomst voor het klimaat nog steeds gaan meevallen. De transitie naar duurzame energie gaat gebeuren, met of zonder Amerika."

Die woorden vormen een prima afsluiting van het item. Bas blijft in Paradox om in de pauze zijn boek Klimaatmores te signeren.


Volgend artikel: Horeca tegen voedselverspilling

Michel Jehae, Frans Post en Bas Eickhout

Bas Eickhout

Frans Post en Bas Eickhout

Bas Eickhout

Bas Eickhout

Frans Post en Bas Eickhout

Bas Eickhout

Bas Eickhout

Frans Post en het publiek


Verslag: Hans van den Berk

Foto's: Wendy Presser