2014

Zwerfafval Te Lijf

Vooral positieve stimulansen blijken te werken

Zwerfafval is overal. Gemeenten worden geacht het op te ruimen in het openbaar gebied maar balen van de schoonmaakkosten. Eigenlijk is het ook heel raar dat burgers hun rommel laten vallen in straten, plantsoenen, parken en bossen. Er is een boom op te zetten over de vraag of zwerfafval een groot probleem vormt, of meer thuishoort in de categorie ergernissen. Wezenlijker is de vraag: is er iets tegen te doen en zo ja, wat?

Daarvoor is Ageeth Bos overgekomen. Ze werkt bij het kenniscentrum Gemeente Schoon van Rijkswaterstaat. [Het bureau zou vroeger onder het ministerie van VROM gevallen hebben maar dit is gefuseerd met Verkeer en Waterstaat, tot het nog steeds wat onwennige Infrastructuur en Milieu, red.] Tweede gast bij het onderwerp is oud-raadslid Tine van de Weyer. Ze greep net naast een raadszetel maar blijft gewoon actief. Bovendien heeft ze een levenslange vrijkaart gekregen voor het Milieucafé... Tine is initiatiefnemer van een nieuw burgerinitiatief tegen zwerfafval.

Ergernis
Eerst maar de vraag waar we over spreken. Wat is feitelijk zwerfafval, trapt presentator Michel af. De definitie is even verantwoord als begrijpelijk: "Alles wat op straat ligt wat mensen laten vallen. Dit kan expres zijn gebeurd maar ook onopzettelijk," aldus Ageeth Bos. Tine haakt direct in: "Onderschat het niet, voor veel mensen vormt het een enorme bron van ergernis. Het punt is dat mensen geen melding gaan doen bij gemeente voor elke pizzadoos of ieder flesje dat ze zien liggen. Maar ze ergeren zich toch."

Klopt dat ook volgens Rijkswaterstaat? Ageeth omzeilt de vraag een beetje: "Het is een milieuprobleem. Blikjes bijvoorbeeld vergaan ontzettend langzaam. Plastic eindigt als plastic soep in het oppervlaktewater, en uiteindelijk in de oceaan. We kennen allemaal de verschrikkelijke beelden van vogelmagen die vol plastic blijken te zitten. Maar er zijn meer aspecten. De stad is ook gewoon plezieriger als er geen zwerfafval ligt."

Tine volhardt in haar standpunt dat het een groot probleem is. "Rondom scholen, rondom supermarkten. Ikzelf kom elke avond thuis met een volle afvalzak en dat is heus niet met hondenpoep." Ze legt uit dat ze consequent twee (plastic) zakken meeneemt als ze de hond uitlaat.

Goed publiek
Op het scherm verschijnen wat recente voorbeelden van zwerfafval. We zien koffiebekers voorbijkomen. Schildersbedrijven blijken van alles van de steiger te laten vallen. Vindt de zaal het ook een probleem? Frans Post maakt een rondje. De antwoorden wisselen. Iemand die in het centrum woont vindt van wel. De kwalificatie 'groot probleem' wordt ondersteund door een achttal bezoekers - niet veel. Bemoedigend is dat veel meer mensen wel eens spontaan wat op blijken te ruimen. Een goed publiek, concludeert Frans.

Wie is verantwoordelijk voor het opruimen? Een duidelijke meerderheid vindt dat die ligt bij burgers zelf. Dat de overheid ook een rol heeft vinden iets minder gasten. Ageeth Bos herkent dit beeld: "We zijn inderdaad met zijn allen verantwoordelijk. En dus moeten we samen zorgen voor de oplossing. De gemeente kan helpen als ze duidelijk de boodschap uitstraalt: laat geen rommel vallen. De gemeente kan ook zorgen dat mensen hun afval makkelijk ergens kwijt kunnen. Daarnaast kunnen scholen en bedrijven een rol pakken. In de sfeer van opvoeding en voorbeeldgedrag."

Snoeproute
Knoppenman Paul van Rijswijk vertoont een filmpje dat Ageeth wel inspirerend vindt. "Het laat zien dat het helpt als je weggooien leuk maakt." We zien technici in de weer met een afvalbak in een park. Er worden sensors en luidsprekers in de bak gebouwd. Het resultaat is een illusie dat afval, eenmaal over de rand, in een peilloze diepte lijkt te storten. De gimmick trekt direct belangstelling van het publiek. De aftiteling maakt duidelijk dat via deze ludieke methode, 72 kilo afval in één dag werd opgehaald. Oftewel 41 kilo meer dan normaal. De filosofie wordt The Fun Theory gedoopt. Tilburgers zijn hier al hun leven lang mee bekend, vindt Michel. Want we kennen allemaal Holle Bolle Gijs ('Papier hier') uit de Efteling.

Tine heeft in de Goirkestraat bij het ROC een snoeproute gestart. ("Het klinkt lekkerder dan het is.") Studenten veegden de straat al schoon maar vonden ook dat er te weinig prullenbakken stonden. Bovendien waren ze te klein. Ze stapten naar hun docenten om de praktijk in studie om te zetten. De bakken werden onderdeel van het lesprogramma. Er werd een externe financier gevonden; de gemeente Tilburg betaalde ook wat mee aan dit burgerinitiatief.

Selfies
Het resultaat: de studenten ontwierpen en maakten hun eigen afvalbakken. Vervolgens adopteerden ze die ook. De directeur vroeg zich vervolgens af: hoe krijgen we ze nu ook beter vol. Men bedacht -let wel, zegt Tine, dit was vóór de tijd van de selfie- dat de jongeren een foto konden maken met hun mobieltje als ze wat in de bak dumpten. Nu staat er een prijs van 100 euro voor de leukste foto die gepubliceerd wordt op een website.

Michel vraagt zich af of het originele idee ook helpt. Tine zegt dat het nog te vroeg is voor conclusies; men is 18 maart pas daadwerkelijk begonnen. "Maar het is een boeiend experiment. En het kost maar duizend euro per jaar als het lukt." Ageeth roemt het project omdat er volgens veel goede elementen in zitten. "De jeugd is er zelf mee bezig en dan onthouden ze het gewenste gedrag ook voor hun latere leven. Verder is sterk dat er een sociale norm ingebouwd is. De ene leerling zal zijn of haar klasgenoten stimuleren hetzelfde te doen."

Mundial afvalloos
Als het gaat over weggooien is de discussie over statiegeld nooit ver weg. Vormt het voor zwerfafval nog een relevante optie? Den Haag is immers bezig het statiegeld af te schaffen. "Het is beslist een factor," weet Ageeth. "Nederlanders houden immers van sparen. Maar er kan zoveel meer. Inwoners van Etten-Leur krijgen een bescheiden vergoeding als ze materialen gescheiden inleveren. De gemeente krijgt normaal gesproken een bedrag per kilo als afvalaanbieder; een deel van dat bedrag wordt teruggegeven aan de inwoners. De beste en meest duurzame beloning is echter sociaal. In welke vorm dan ook: een compliment, een buurtbarbecue, het gaat om publieke erkenning. Op lange termijn is dit heel belangrijk."

Ageeth Bos komt met nieuws: Festival Mundial heeft het plan opgevat om in drie jaar tijd, geheel afvalloos te worden. "Iedere bezoeker zal daar eind juni iets van merken. Heel belangrijk voor het slagen van deze ambitie is dat je minder etensresten krijgt. En vooral minder kunststof. Het project kan slagen als je maar stromen krijgt die je beter kunt recyclen dan nu."

Michel vertelt dat het Milieucafé ooit een rekensom heeft gemaakt. Al het afval van de Tilburgse Kermis verzameld, zou op de Heuvel een berg opleveren van anderhalve meter hoog... Ageeth begrijpt de symboliek niet helemaal en reageert bijna ontzet: "Je moet er juist géén heuvel van maken! Dat is een slécht idee omdat mensen er de verkeerde gedachten bij krijgen. Ze gaan weggooien zien als een wedstrijd. Zo van 'meer is beter' en dat is nu precies wat je niet wilt."

Tine van de Weyer weet ook nog wel een sterk verhaal. Ze was op een concert in 013 en had haar wijn op - helaas werd die geserveerd in plastic glazen. "Ik ging met mijn lege bekertje terug naar de bar en men reageerde stomverbaasd. De houding was van 'mens, laat toch vallen, dat doet iedereen hier.' Blijkbaar zit er iets scheef in de hoofden van veel mensen."

Stimulansen
De stroom met voorbeelden is nu niet meer te stuiten. Kennen we de 'walking bins'? Wandelende vuilnisbakken. Ageeth vindt het geen sterk nummer. Je wekt de indruk dat afval ophalen een taakstraf is. Een meer inspirerende best practice vindt ze het Amsterdamse Vondelpark. "Een heel groot park met miljoenen bezoekers. De gedachte was: een dergelijk park krijgen we nooit schoon. Maar het is toch gelukt! Het begon heel klein en ook symbolisch. Er ligt nu een deurmat achter de poort. Daarmee zet je mensen aan het denken. Het park als huiskamer van de stad wordt krachtiger geassocieerd met het eigen huis. Ook heel sterk was het verschuiven van het schoonmaakrooster. Vroeger kwamen de schoonmakers 's nachts opruimen. Tegenwoordig gebeurt het gewoon overdag. Tussen de bezoekers, die dus zien dat er schoongemaakt moet worden. Het resultaat is geweldig: dit jaar is het park 's avonds om 21:00 uur gewoon schoon! Dit was nog nooit gebeurd. Het kan dus wel, we moeten alleen gewoon een keer beginnen."

Michel is nieuwsgierig naar het geld dat Tilburg klaar heeft liggen voor een plan tegen zwerfafval... Tine weet dat het bestuur inderdaad 250.000 euro op de plank heeft: misschien zelfs al het dubbele. "Er is ook wel een plan gemaakt maar dat is nog erg top-down. Beter is om het te verrijken met nieuwe en creatieve dingen. De strategie moet zijn om meer bij burgers zelf te beginnen. Je zou een afvalgame kunnen ontwikkelen, ik noem maar iets. De bedoeling is dat de schone wereld tussen de oren komt te zitten. Het is niet logisch dat de gemeente de rommel opruimt."

Echt concrete suggesties voor de nieuwe wethouders komen niet over het voetlicht. Via Facebook kwam er wel een binnen van mevrouw Van Dommelen: Geef ieder huishouden een afvaltang, waarmee je eenvoudig zonder bukken zwerfvuil kunt oppakken. Tine van de Weyer vindt het een "prima idee. Direct doen."

Waarmee het item zowel aardig wordt samengevat als afgesloten.


Volgend artikel: Klimaatrapport

Ageeth Boos en Tine van de Weyer

Tine van de Weyer

Snoeproute Goirke

Ageeth Boos

Zwerfafval in Tilburg

Ageeth Boos en Tine van de Weyer


Foto’s: Wendy Presser

Verslag: Hans van den Berk